تنگی نفس چگونه به وجود می آید؟
همان طور که میدانید، مهمترین کار ریه، رساندن اکسیژن به بدن و دفع دی اکسید کربن است.
در ریهها حدود سیصد میلیون کیسهی هوایی با دیوار بسیار نازک وجود دارد
که از راه این دیوارهای نازک تبادل گازی صورت میگیرد. در جدار این
کیسههای هوایی مویرگهای ریزی قرار دارند که خون را برای تبادل گازها به
سطح این کیسههای هوایی میآورند.
وقتی بیماریهای مزمن انسدادی ریه ایجاد میشود، دیوارههای مجاری هوایی
کوچک ونیز کیسههای هوایی خاصیت ارتجاعی خود را از دست میدهند، بنابراین
به خوبی منقبض نمیشوند. دیوارههای مجاری هوایی ضخیم میشود، در مجاری
هوایی کوچک این ضخیم شدن باعث انسداد مجرا و در مجاری بزرگتر باعث کاهش
قطر مجرای عبور هوا میشود.
از طرف دیگر مجاری عبور هوا با خلط مسدود میشود که این اخلاط غلیظ بوده و بعضی وقتها باعث انسداد کامل مجرا میشوند.
هنگام عمل دم، ریهها منقبض میشوند و هوا وارد آنها میشود. در هنگام
بازدم به خاطر افزایش فشار داخل قفسهی سینه، مجاری هوایی که حالا تنگ تر
هم شدهاند، بسته میشود. در نتیجه هوای وارد شده به کیسههای هوایی
نمیتواند خارج شود.
این پدیده باعث ایجاد دو مشکل جدی میشود که این دو مشکل تبادل گازها را
مختل میکند. اولین مشکل این است که میزان هوایی که وارد کیسه هوایی
میشود، با میزان خونی که به آن وارد میشود تناسبی ندارد.
در برخی از کیسههای هوایی خون به میزان کافی وارد میشود، ولی هوای وارد
شده کم است. در حالی که در برخی دیگر از کیسههای هوایی، اکسیژن به میزان
کافی وارد میشود، ولی جریان خون کافی برقرار نمیشود. در این حالت هوای
تازه نمیتواند به مناطقی که جریان خون کافی دارند، برسد. هر دو حالت منجر
به این میشود که اکسیژن به میزان کافی وارد جریان خون نشود.
مشکل دوم این است که عبور هوا از راه مجاری باریک و در برخی مواقع، نیمه
مسدود شده، به سختی صورت میگیرد و هر روز این کار سخت تر و سخت تر
میشود. این مسأله باعث خسته شدن عضلات تنفسی شده، با گذشت زمان به تدریج
آنها را در امر رساندن هوای کافی به کیسههای هوایی ناتوان میسازد.
وجود جریان کافی هوا در کیسههای هوایی برای دفع دی اکسید کربن حیاتی است.
اگر جریان هوا در کیسهی هوایی کافی نباشد، میزان دی اکسید کربن در خون
بالا رفته و میزان اکسیژن کاهش مییابد.
توجه داشته باشید، استنشاق اکسیژن از راه ماسک یا کپسول اکسیژن فقط
میتواند تا حدی کمبود اکسیژن را جبران نماید، ولی در دفع دی اکسید کربن
اضافی خون اثری ندارد.
تجمع دی اکسید کربن در خون به تدریج تبدیل به یک مشکل جدی میشود و در
مراحل نهایی استفاده از دستگاه تنفس مکانیکی چارهی نهایی کار خواهد بود.
مطالعات پزشکی نشان میدهد در افراط عادی با افزایش سن به تدریج توانایی
فرد در وارد و خارج کردن هوا به ریهها کم میشود. چون ریهی افراد سالم
ظرفیت بالایی دارد، این کاهش توانایی ورود و خروج هوا، مشکل زیادی ایجاد
نکرده، منجر به ایجاد علایم نمیشود. در افرادی که مبتلا به بیماریهای
مزمن انسدادی ریه هستند، این کاهش توانایی ورود و خروج هوا سریعتر و با
شدت بیش تری انجام میشود.
هر چه بیماری انسدادی ریه پیشرفت کند، میزان اکسیژن خون کاهش مییابد و
این کاهش اکسیژن خون باعث انقباض مویرگهای خونی داخل ریه میشود.
به طور طبیعی مویرگهای خونی ریه در پاسخ به اکسیژن محیط اطرافشان منقبض
و منبسط میشوند. هر جا اکسیژن بیشتری در کیسههای هوایی باشد، این
مویرگها منبسط میشوند تا بتوانند خون بیشتری را به محل رسانده، اکسیژن
بیشتری وارد خون شود. هر جا که اکسیژن کمتر باشد، این رگها منقبض
میشوند.
در پاسخ به کاهش اکسیژن، بدن با مکانیسمهای جبرانی، گلبولهای قرمز
بیشتری تولید میکند، این افزایش گلبولهای قرمز تا مراحلی از بیماری
برای جبران کمی اکسیژن به فرد کمک میکند، ولی اگر از حدی بیشتر شود، خود
ایجاد مشکل میکند؛ زیرا خون غلیظ به راحتی نمیتواند از رگها عبور کند و
باعث انسداد تعدادی از رگها میشود.
کاهش اکسیژن خون و افزایش دی اکسید کربن اثرات دیگری نیز روی قسمتهای
دیگر بدن، مثل دستگاه اعصاب مرکزی و مغز دارد و مثلاً باعث ایجاد سردرد
شده و در خواب نیز اختلال ایجاد میکند. هم چنین تواناییهای فکری را کاهش
داده، تحریک پذیری فرد را زیاد میکند.
فرد آسیب دیده در اثر گاز خردل دچار حساسیت مجاری هوایی به مواد خارجی
میشود که در نتیجهی تماس با این مواد، مجاری هوایی منقبض میشوند. پس به
طور خلاصه، دلیل تنگی نفس شامل موارد زیر میباشد:
- تنگی مجاری هوایی در اثر ضایعات ایجاد شده
- تخریب کیسههای هوایی
- افزایش حساسیت پذیری مجاری هوایی
- انقباض مجاری هوایی
- افزایش ترشح خلط
- غلیظ بودن اخلاط
- غلیظ شدن خون و ...